1. Vitamin Eksikliği: 2026 Paradigması

2026'da vitamin eksikliği yaklaşımı üç sütun üzerine oturur: (1) Risk temelli selektif tarama — evrensel tarama yerine risk faktörlerine göre; (2) Fonksiyonel biyobelirteç kullanımı — serum düzeyi + fonksiyonel test (ör. B12 için MMA/homosistein); (3) Toksisiteden kaçınma — özellikle A, D, E ve piridoksinin uzun süreli yüksek doz kullanımı sınırlıdır. AI destekli sistemler risk skorlaması ve doz optimizasyonunda klinisyene destek olmaktadır.

2. Epidemiyoloji: Türkiye ve Dünya 2026

WHO 2024: 5 yaş altı çocuklarda A vitamini eksikliği %27, iyot yetersizliği %19, demir eksikliği anemisi %39 (bkz Demir Eksikliği Takibi). D vitamini yetersizliği global %35–70, Türkiye'de TÜBER 2025 verilerine göre çocuklarda %40 (25-OH D <20 ng/mL). B12 eksikliği vegan/vejetaryen çocuklarda %30–60. Türkiye'de zorunlu D vitamini profilaksisi ve yenidoğan K vitamini profilaksisi başarıyla uygulanmaktadır (T.C. SB 2005 & güncellemeleri).

3. Genel Risk Grupları ve Tarama İlkeleri

Risk grupları: prematüre, uzun süreli anne sütü + D takviyesi almayan bebek, koyu tenli, güneşsiz beslenme, örtünme, obezite, vegan/vejetaryen, malabsorpsiyon (çölyak, KF, KİBH), kolestatik karaciğer hastalığı, kronik böbrek hastalığı, antikonvülsan kullanımı, kemoterapi, uzun süreli antibiyotik, gebe adolesan, ARFID, hastane malnütrisyonu. Rutin tarama D vitamini (Türkiye'de 12. ayda + risk gruplarında yıllık), diğer vitaminler risk temelli.

4. D Vitamini Eksikliği

25-OH D düzeyi altın standart. Endocrine Society 2024: yetersizlik 12–20 ng/mL, eksiklik <12 ng/mL, optimal ≥20 ng/mL. Bazı gruplar (obezite, malabsorpsiyon) için ≥30 ng/mL hedeflenir. Klinik: raşitizm (bacakta yaylanma, kranyotabes, rachitic rosary, gecikmiş fontanel kapanması), hipokalsemik nöbet, tetani. Profilaksi: Türkiye "Bebeklerde D Vitamini Yetersizliğinin Önlenmesi Programı" — 0–12 ay 400 IU/gün. Tedavi: Eksiklik: <1 ay 1000 IU/gün, 1–12 ay 2000 IU/gün, 1–18 yaş 3000–6000 IU/gün, 6–12 hafta; sonrasında idame 400–1000 IU/gün. Kalsiyum yeterli alım kontrolü şart. Yüksek tek doz (stoss) tercih edilmez.

5. A Vitamini Eksikliği

Klinik: gece körlüğü, Bitot lekesi, konjonktival kseroz, kornea ülseri, keratomalazi, immün yetmezlik. Ölçüm: serum retinol <20 μg/dL. Tedavi (WHO 2023): ≥12 ay 200 000 IU tek doz PO, 6–12 ay 100 000 IU, <6 ay 50 000 IU; 24 saat sonra tekrar; 2 haftada 3. doz. SAM'de rutin tek doz A vitamini eklenir. Toksisite: Kronik >25 000 IU/gün — kafa içi basınç artışı, hepatotoksisite; akut aşırı doz — kusma, letarji. Gebelikte teratojenik.

6. E Vitamini Eksikliği

Nadir; kistik fibroz, abetalipoproteinemi, kolestaz, kısa bağırsakta görülür. Klinik: hemolitik anemi (özellikle prematürede), spinoserebellar ataksi, retinopati. Ölçüm: serum α-tokoferol/kolesterol oranı <0,8 mg/g. Tedavi: 15–25 IU/kg/gün oral (yağ emiliminde sorun varsa suda çözünen α-TPGS formu).

7. K Vitamini Eksikliği ve VKDB

Vitamin K Deficiency Bleeding (VKDB): erken (<24 saat), klasik (2–7 gün), geç (2 hafta–6 ay; intrakraniyal kanama riski en yüksek). Profilaksi: Türkiye zorunlu yenidoğan IM 1 mg K1 tek doz. Oral profilaksi (2 mg × 3 doz) IM'den daha az etkin. Malabsorpsiyon, kolestaz, KF, uzun süreli TPN — K vitamini takibi PT/INR ile.

8. B1 (Tiamin) Eksikliği

Klinik: infantil beriberi (kardiyak yetmezlik, afoni), Wernicke ansefalopatisi (ataksi, oftalmopleji, konfüzyon). Riskli: uzun süreli TPN, refeeding sendromu, ARFID, glukoz infüzyonu öncesi verilmesi zorunlu. Ölçüm: eritrosit transketolaz aktivitesi. Tedavi: 100 mg IV/IM, ardından 50–100 mg/gün PO. Refeeding'de proflaksi 100–200 mg × 5 gün.

9. B2 (Riboflavin) Eksikliği

Klinik: keilit, açısal stomatit, glossit, seboreik dermatit, fotofobi, korneal vaskülarizasyon. Nadiren izole; genellikle diğer B vitaminleri ile birlikte eksiktir. Tedavi: 5–10 mg/gün PO.

10. B3 (Niasin) Eksikliği ve Pellagra

Pellagra: 3D — dermatit, diyare, demans. Kazei sinca (Hartnup hastalığı, karsinoid, izoniazid) sekonder olabilir. Tedavi: nikotinamid 50–100 mg × 3–4/gün PO 2 hafta; niasin flush riskini azaltmak için nikotinamid tercih edilir.

11. B6 (Piridoksin) Eksikliği

Klinik: piridoksin bağımlı nöbetler (yenidoğan), periferik nöropati, sideroblastik anemi, seboreik dermatit. İzoniazid, penisilamin, hidralazin, gebelik B6 kaybını artırır. Yenidoğan nöbetlerinde ampirik 100 mg IV pridoksin tanı-tedavi denemesi. Toksisite: kronik >200 mg/gün — periferik nöropati. Uzun süreli yüksek doz kaçınılır.

12. B9 (Folat) Eksikliği

Klinik: makrositer anemi, glossit, gelişme geriliği, nöral tüp defekti (gebelik). Ölçüm: eritrosit folatı > serum folatından güvenilirdir. Tedavi: 1–5 mg/gün 1–4 ay. Gebelik proflaksisi 400 μg/gün — nöral tüp defekti öyküsünde 4 mg/gün konsepsiyondan 1 ay önce.

13. B12 (Kobalamin) Eksikliği

Klinik: megaloblastik anemi, glossit, gelişme geriliği, hipotoni, gelişimsel gerileme (bebek), periferik nöropati, subakut kombine dejenerasyon, psikiyatrik bulgular. Nedenler: vegan/vejetaryen, ileal rezeksiyon, pernisiyöz anemi, konjenital metabolik (kobalamin C, D defektleri), PPI kronik. Ölçüm: serum B12 + MMA (metilmalonik asit) ve homosistein fonksiyonel testleri (2026 altın standart). Tedavi: yükleme 1000 μg IM/gün × 5–7 gün, sonra haftalık × 4 hafta, sonra aylık. Alternatif yüksek doz oral 1000–2000 μg/gün (kanıt: NEJM 2023 metaanaliz). Bebek nörolojik bulgularında acil IM.

14. C Vitamini Eksikliği ve Skorbüt

Klinik: dişeti kanaması, ekimoz, folikülit, korkscrew hair, artralji, kemik ağrısı, halsizlik. Riskli: ARFID, seçici yeme, ihmal, otizm+kısıtlı diyet, mültecilerde. Ölçüm: serum askorbik asit <0,2 mg/dL. Tedavi: 100 mg × 3/gün PO 1 ay, akut şiddetli vakada 500–1000 mg IV. Diyet çeşitliliği + davranışsal terapi.

15. Biyotin (B7) Eksikliği

Nadir; uzun süreli çiğ yumurta akı, uzun süreli TPN biyotinsiz, biyotinidaz eksikliği (yenidoğan taramasında). Klinik: alopesi, dermatit, hipotoni, nöbet, laktik asidoz. Biyotinidaz eksikliği Türkiye yenidoğan tarama panelindedir. Tedavi: 5–20 mg/gün PO ömür boyu.

16. Kronik Hastalık, Vegan/Vejetaryen, Malabsorbsiyonda Yaklaşım

Vegan/vejetaryen: B12, D, demir, çinko, omega-3 (ALA→EPA/DHA yetersiz), iyot, kalsiyum takviyesi. Kistik fibroz: A, D, E, K yağda çözünen vitaminlerin özel formları ve pankreatik enzim replasmanı. Kolestaz: D, E, K IM/suda çözünen formlar. Antikonvülsan (fenitoin, karbamazepin, valproat): D, folat, K takibi. Onkoloji: folat/B12 metotreksat toksisitesinde dikkatli. Kısa bağırsak: tüm vitaminler + trace elementler, düzenli takip.

17. Toksisite ve Hipervitaminoz

Yağda çözünen (A, D, E, K) birikir → toksisite riski yüksek. A vitamini: hepatomegali, kafa içi basınç artışı. D vitamini: hiperkalsemi, nefrokalsinozis (25-OH D >100 ng/mL). E vitamini: nadiren; koagülopati. B6: nöropati. Suda çözünenler (B, C) genellikle atılır, ancak yüksek doz B6 nöropati, niasin flush, C oksalat taşı riski. Multivitamin kullanan çocukta tekrar takviye çakışmasından kaçınılır.

18. Yapay Zekâ Destekli 6 Araç (2026)

• VitaminGap-AI — 3 günlük besin günlüğü + antropometri + laboratuvar ile mikrobesin açığı analizi.
• D-Dose-Calc — Kilo, 25-OH D, obezite ve malabsorpsiyona göre optimal D dozu.
• B12-Score — Serum B12 + MMA + homosistein + klinik ile B12 eksikliği olasılığı.
• ScreenRisk-Vitamin — Elektronik sağlık kaydından risk gruplarını otomatik işaretler.
• ToxAlert — Multivitamin + reçete kombinasyonlarında toksisite risk uyarısı.
• NutriPlate-Vision — Yemek fotoğrafından mikrobesin ve porsiyon analizi.

19. Klinik Vakalar

Vaka 1 — Raşitizm

18 aylık kız, bacakta yaylanma, kranyotabes. 25-OH D 6 ng/mL, ALP 750. Tedavi: 2000 IU/gün D3 12 hafta + Ca 500 mg/gün. 12 hafta: 25-OH D 32, ALP 210, klinik düzelme.

Vaka 2 — B12 eksikliği (vegan anne)

7 aylık erkek, gelişimsel gerileme, hipotoni, makrositer anemi. B12 90 pg/mL, MMA yüksek. IM sianokobalamin 1000 μg/gün × 7, ardından haftalık. 3 ay: nörolojik iyileşme, gelişim başladı.

Vaka 3 — A vitamini eksikliği

4 y kız, SAM, gece körlüğü, Bitot lekesi. 200 000 IU PO gün 1, 2, 14. 4 haftada iyileşme.

Vaka 4 — Skorbüt (ARFID)

9 y otizmli erkek, sadece kraker+süt. Dişeti kanaması, ekimoz. C vit <5. 500 mg IV × 3 gün, sonra 100 mg × 3/gün PO. 2 haftada iyileşme; SOS besleme programı başladı.

Vaka 5 — VKDB

5 haftalık kız, yalnız anne sütü, K profilaksisi verilmemiş. Kanama, INR 6. IV K1 1 mg + FFP. Aile sonraki bebekte proflaksi eğitimi.

20. 10 Sık Yapılan Hata

1. Multivitamini "vitamin yaparsa iyi gelir" mantığıyla vermek
2. D vitamini profilaksisini atlamak
3. Stoss doz D vitamini rutin kullanmak
4. B12'yi serum düzeyi tek başına değerlendirmek (MMA/homosistein atlanmasın)
5. Emzirilen vegan-anne bebeğinde B12 taraması atlamak
6. Yenidoğan K profilaksisini oral vermek (etkisiz)
7. Refeeding'de tiamin unutmak
8. Yüksek doz A vitamini gebe adolesanda vermek (teratojenik)
9. B6 uzun süreli yüksek doz
10. Vitamin toksisitesini gözden kaçırmak

21. 10 Altın Kural

1. Risk temelli tarama
2. Fonksiyonel biyobelirteç (MMA/homosistein)
3. D vitamini profilaksisi 0–12 ay evrensel
4. Yenidoğan K profilaksisi IM zorunlu
5. SAM'de A vitamini rutin
6. Refeeding'de tiamin ilk
7. Vegan bebekte B12 mutlak
8. Yağda çözünenler malabsorpsiyonda özel form
9. Toksisite = hipervitaminoz
10. Multivitamin dublaj yasak

22. Kalite Göstergeleri 2026

• Yenidoğan K profilaksisi kayıt: %100
• 0–12 ay D profilaksisi kayıt: ≥%95
• Risk gruplarında D taraması: ≥%90
• Vegan-anne bebeğinde B12 taraması: ≥%95
• SAM'de A vitamini uygulama: ≥%98

23. Sık Sorulan Sorular (20)

1. Bebeğime D vitamini kaç ay vermeliyim?

0–12 ay 400 IU/gün; risk grubunda 12 aydan sonra da devam eder.

2. Emzirdiğim için vitamin gerekmez mi?

Anne sütü D vitamini için yetersizdir; profilaksi ihmal edilmez.

3. Multivitamin şart mı?

Hayır; risk grubunda hedefe yönelik takviye yeterlidir.

4. B12 iğneyle mi ağızdan mı?

Nörolojik bulguda IM, hafif eksiklikte yüksek doz oral eşdeğerdir.

5. D vitamini kandan bakılır mı?

25-OH D ölçümü altın standarttır; risk grubu ve klinik şüphede istenir.

6. Güneş yeterli olmaz mı?

Türkiye enleminde kış aylarında yetersizdir; profilaksi gerekir.

7. Aşırı D toksik mi?

Evet; 25-OH D >100 ng/mL hiperkalsemi ve nefrokalsinozis yapar.

8. Skorbüt hala görülür mü?

Evet; ARFID, otizm, göç ve kısıtlı diyette görülür.

9. Vegan çocukta hangi vitaminler?

B12, D, demir, çinko, iyot, omega-3.

10. K profilaksisi ağızdan olur mu?

Etkinliği düşüktür; IM tercih edilir.

11. Antikonvülsan alıyor, ne yapılır?

D, folat, K düzenli izlem ve gerekirse takviye.

12. A vitamini hangi çocukta gerekir?

SAM, kızamık, gece körlüğü, malabsorpsiyon.

13. Folat gebelikte nasıl?400 μg/gün; nöral tüp defekti öyküsünde 4 mg/gün.

14. Tiamin acil verilir mi?

Refeeding ve Wernicke şüphesinde glukoz öncesi.

15. Biyotinidaz eksikliği taranıyor mu?

Evet; Türkiye yenidoğan tarama panelinde.

16. C vitamini soğuk algınlığında?

Süreyi kısaltmaz; rutin yüksek doz önerilmez.

17. Yağda çözünen vitaminler ne zaman özel form?

Malabsorpsiyon, kolestaz, KF'de suda çözünen formlar.

18. AI aracı doz belirler mi?

Klinisyeni destekler; nihai karar hekimindir.

19. Vitamin damla mı şurup mu?

Fark yoktur; doz doğruluğu önemli.

20. Multivitamin + reçete çakışması nasıl kontrol edilir?

ToxAlert benzeri AI + eczacı danışması.

24. Kaynaklar

1. AAP Committee on Nutrition. Vitamin D Screening & Supplementation. 2024.
2. Endocrine Society. Vitamin D Guideline Update. 2024.
3. ESPGHAN Position Paper on Vitamin Deficiencies. 2024.
4. WHO. Vitamin A Supplementation in Infants and Children. 2023.
5. NIH Office of Dietary Supplements. Fact Sheets 2025.
6. TPGHBD. Çocuklarda Mikrobesin Eksiklikleri Rehberi. 2025.
7. Green R, et al. Vitamin B12 Deficiency. Nat Rev Dis Primers. 2023.
8. Institute of Medicine DRIs. 2024 Update.
9. Puntis JWL. Vitamins and Trace Elements in PN. Arch Dis Child. 2024.
10. American Academy of Pediatrics. Vitamin K Prophylaxis Position. 2024.
11. Munns CF, et al. Global Consensus on Prevention & Management of Nutritional Rickets. JCEM. 2023.
12. T.C. Sağlık Bakanlığı. Bebeklerde D Vitamini Yetersizliğinin Önlenmesi Programı. 2025.