1. Seçici Yeme Nedir? 2026 Paradigması

Seçici yeme, çocuğun besin çeşitliliğini reddetmesi, yeni yiyeceklere direnç göstermesi (neofobi), yemek zamanlarında zorluk çıkarması ile karakterize bir davranışsal örüntüdür. 2026'da klinik yaklaşım üç kategoriye ayrılır: (1) Gelişimsel picky eating — 2–6 yaş arası fizyolojik, geçici, büyüme etkilenmez; (2) Problematik picky eating — davranışsal müdahale gerektirir, büyüme sınırda; (3) ARFID — DSM-5-TR tanısı, klinik olarak anlamlı ağırlık kaybı/büyüme yetersizliği/besin yetersizliği/enteral bağımlılık/psikososyal işlev bozukluğu ile birlikte.

2026 paradigması, "yeme problemi" yerine "yeme örüntüsü ve fonksiyonu" çerçevesini benimser; damgalayıcı dil (obur, nazik, iştahsız, tembel) reddedilir. Aile merkezli, çocuk odaklı, kanıta dayalı ve nörogelişimsel duyarlı yaklaşım altındır.

2. Epidemiyoloji ve Doğal Seyir

Picky eating prevalansı 2–6 yaş çocuklarda %14–50; 8 yaş üstü %10; ergende %5. ARFID prevalansı toplum genelinde %0,3–3,2 (Fisher 2024); pediatrik yeme bozukluğu kliniklerinde başvuruların %22'si ARFID (JAMA Peds 2024). Cinsiyet dağılımı erkeklerde daha yüksek (özellikle otizm eş tanısında). Doğal seyir: klasik picky eating %75 vakada 3–4 yıl içinde spontan düzelir; ARFID kendiliğinden düzelmez ve tedavi edilmezse yetişkin dönemde besin yetersizliği, sosyal izolasyon, kaygı bozukluğuna dönüşür.

Türkiye'de TPGHBD 2025 raporuna göre 2–6 yaş çocukların %38'i "seçici yeyici" olarak sınıflanmakta, %2,4'ü ARFID kriterlerini karşılamaktadır.

3. Picky Eating vs. ARFID: Ayırıcı Tanı

DSM-5-TR ARFID kriterleri: Aşağıdakilerden ≥1 ile ilişkili yeme/beslenme örüntüsü: (a) anlamlı kilo kaybı veya büyüme yetersizliği, (b) belirgin besin yetersizliği, (c) enteral beslenme veya oral takviye bağımlılığı, (d) psikososyal işlev bozukluğu. Vücut şekli/kilosu ile ilgili endişe yoktur (anoreksiden ayrım). Başka tıbbi/ruhsal bir durumla açıklanamaz.

Picky eating: Boy-kilo persentili korunur, besin yetersizliği yoktur, sosyal işlevi az etkiler, gelişimsel süreçle uyumludur.

Ayırıcı tanı: disfaji (yutma güçlüğü), eozinofilik özofajit (EoE), gastroparezi, oral-motor disfonksiyon, dental sorunlar, GERD, çölyak, besin alerjisi, otizm spektrum, OKB, anksiyete bozukluğu.

4. Etiyoloji

Çok faktörlü: Duyusal aşırı hassasiyet (dokular, kokular, tatlar), tıbbi (EoE, disfaji, GERD, dental), nörogelişimsel (otizm — %70 vakada yeme problemi, DEHB, anksiyete), öğrenilmiş korku (boğulma, kusma travması), ebeveyn tutumu (baskı ile besleme, ödül-ceza sistemi), genetik (TAS2R38 acı reseptörü polimorfizmi), erken yaşam (uzun süreli enteral beslenme, ek gıdaya geç geçiş, tek doku besleme).

5. Kırmızı Bayraklar ve Sevk Kriterleri

• Persentilde 2 çizgi düşüş veya VKİ z-skoru <-2
• Enteral/nazogastrik beslenme bağımlılığı
• <20 farklı yiyecek tolere edilmesi
• Belirli bir gıda grubunun tamamen reddi (protein grubu vb.)
• Yutma güçlüğü, boğulma, kusma öyküsü
• Otizm spektrum eş tanısı
• Selektif besin yetersizliği (iskorbüt, skorbüt, körlük — vitamin A eksikliği, WBS — Wernicke, riketsi)
• Sosyal izolasyon (doğum günü, okul yemekhanesi kaçınması)
• Ailede belirgin psikososyal stres

Herhangi bir kırmızı bayrak → çocuk gastroenteroloji + çocuk psikiyatri + pediatrik diyetisyen + konuşma/dil terapisti (SLT) + iş uğraşı terapisti (OT) multidisipliner ekip sevki.

6. Klinik Değerlendirme

Anamnez: doğum, emzirme, ek gıda başlangıcı ve dokular, kusma-refü-boğulma öyküsü, mevcut yiyecek listesi (BAMBI, CEBI-R, PARDI ölçekleri), yemek ortamı, ebeveyn tepkileri, gelişimsel dönüm noktaları, aile öyküsü. Fizik muayene: antropometri, oral kavite (diş, dil hareketi), oral-motor koordinasyon, deri (skorbüt, akrodermatit — çinko), gözler (Bitot lekesi — A vitamini), nörolojik.

Standardize ölçekler: PARDI (Pica, ARFID, Rumination Disorder Interview), NIAS (Nine Item ARFID Screen), BAMBI (Brief Autism Mealtime Behavior Inventory), CEBQ (Children's Eating Behaviour Questionnaire).

7. Antropometri, Laboratuvar, Görüntüleme

Kilo, boy, VKİ, orta üst kol çevresi, triseps deri kıvrımı. Laboratuvar: tam kan sayımı, ferritin, TSAT, B12, folat, 25-OH D, kalsiyum, fosfor, magnezyum, çinko, bakır, A vitamini, C vitamini, K vitamini (PT), tiamin, ALT, AST, albümin, prealbümin. Şüpheye göre: doku transglutaminaz-IgA (çölyak), spesifik IgE (besin alerjisi), fekal kalprotektin, üst GİS endoskopi + biyopsi (EoE — ≥15 eozinofil/HPF), video floroskopik yutma değerlendirmesi (VFSS).

8. ARFID Alt Tipleri

• Duyusal aşırı hassasiyet tipi — doku/koku/tat reddi, sıklıkla otizm/DEHB eş tanısı.
• Yeme sonucu korkusu (Fear-based) — boğulma, kusma, mide ağrısı korkusu; travma sonrası.
• Yeme ilgisi düşük tip — açlık farkındalığı azlığı, distraksiyon, ARFID+ARFID.

Alt tipler birlikte görülebilir; tedavi planı alt tipe göre şekillenir.

9. Otizm Spektrum Bozukluğu ve Yeme

Otizmli çocukların %70'inde yeme problemi vardır. Yaklaşım: duyusal profil değerlendirmesi (Sensory Profile-2), rutin bozulmalarına duyarlı geçiş, görsel destek (piktogram menü), CO-OP yaklaşımı, ABA temelli davranışsal beslenme müdahaleleri. Otizmde besin çeşitliliği artırma programları (SOS Approach to Feeding, Kay Toomey) etkilidir. Otizmde farmakoterapi (SSRI, olanzapin, mirtazapin) rutin önerilmez; sadece eş tanılı anksiyete/depresyonda değerlendirilir.

10. Duyusal Entegrasyon Terapisi

İş uğraşı terapisti (OT) yürütür; oral-fasiyal duyusal desensitizasyon (fırça, titreşimli araç, farklı doku eldiveni), oyun yoluyla besin keşfi (Food Play), TalkTools protokolü. Ortalama süre 12–24 hafta, haftada 1–2 seans. Aile eve entegrasyonu için "sensory diet" reçetesi verilir.

11. Davranışsal Tedavi

Kanıta dayalı yöntemler: Sistematik duyarsızlaştırma (aşama aşama maruz kalma — bakma, dokunma, koklama, dudak, dil, çiğneme, yutma), ödül yönetimi (yiyecek dışı ödül; sticker, süre), Escape extinction (yalnızca uzman gözetiminde), gıda zincirleme (kabul edilen gıdadan yeni gıdaya kademeli geçiş — Kay Toomey SOS), flooding (önerilmez, travma riski). Tedavi 12–36 hafta sürer; başarı oranı %70–85 (Sharp 2024 meta-analiz).

12. Ellyn Satter DOR Modeli

Division of Responsibility: Ebeveynin sorumluluğu — ne, ne zaman, nerede sunulacağını belirlemek. Çocuğun sorumluluğu — yiyip yemeyeceğine ve ne kadar yiyeceğine karar vermek. Baskı, rüşvet, kısıtlama, "temizle tabağı" zorlaması yasak. Aile yemekleri, düzenli öğün-atıştırma saatleri, sofra kültürü. AAP 2024 birinci basamak öneri.

13. Beslenme Rehabilitasyonu ve Enteral Destek

Şiddetli vakalarda: yüksek kalorili oral formüller (Fortimel Jr, PediaSure Plus), aromatize modüller, multivitamin/mineral takviyesi. Enteral: nazogastrik kısa vade (<3 ay), gastrostomi (PEG) uzun vade. Enteral bağımlılığı önleme: oral motor uyaran koruma, "hunger provocation" protokolleri (Graz protokolü) — merkezde uygulanır. Refeeding sendromu riski: K, P, Mg, tiamin izlemi ilk 5 gün.

14. Farmakoterapi (2026)

ARFID'de birinci basamak farmakoterapi yoktur; psikolojik-davranışsal tedavi altındır. Eş tanılı anksiyetede SSRI (sertralin, fluoksetin) — çocuk psikiyatrisi kararı. Mirtazapin (iştah açıcı etki) off-label; olanzapin ARFID'de sınırlı kanıt (Lock 2024). Yeni ajanlar 2026: Metabolik-serotonin dual etkili moleküller Faz-3 çalışmaları devam ediyor. Kannabinoidler pediatride önerilmez. Siproheptadin uzun dönem güvenlik verisi zayıf.

15. Aile Eğitimi ve Yemek Ortamı

10 kural: (1) Aile yemekleri günde ≥1, (2) TV/tablet kapalı, (3) Öğün-atıştırma saatleri sabit, (4) Su dışında öğün arası kalori yok, (5) Baskı-rüşvet-tehdit yasak, (6) Yeni gıda ≥10–15 kez sunulmalı, (7) Ebeveyn model olur, (8) Çocuk yiyeceği elleyebilir/oynayabilir, (9) Öğün süresi 20–30 dk, (10) Yemek "iyi/kötü" değil "besleyici/eğlenceli" olarak konuşulur.

16. Yapay Zekâ Destekli 6 Araç (2026)

• ARFID-Screen-GPT — Aile öyküsü ve NIAS/PARDI verisinden ARFID risk skoru; AUC 0,91.
• MealVision-AI — Yemek videosundan oral-motor koordinasyonu analiz eder; SLT sevki önerir.
• FoodChain-Plan — Kabul edilen gıdadan hedef gıdaya kademeli zincirleme planı üretir.
• SensoryProfile-Digital — Duyusal profil-2 dijital sürümü; OT rehberliği.
• NutriGap-AI — 3 günlük besin günlüğünden mikrobesin açığı raporu.
• ParentCoach-MI — Ebeveyne motivasyonel görüşme destekli davranışsal koçluk.

17. Türkiye Sevk Zinciri

Aile hekimi → çocuk hekimi → picky eating basit vaka: pediatrist + diyetisyen yönetir. ARFID veya kırmızı bayrak → üniversite hastanesi "Çocuk Yeme Bozuklukları Merkezi" (T.C. SB 2025 pilot): çocuk gastroenteroloji + çocuk psikiyatri + çocuk psikoloji + SLT + OT + pediatrik diyetisyen ekibi. SGK: enteral formüller "malnütrisyon" endikasyonuyla raporla karşılanır; SLT/OT seansları özel eğitim raporu ile.

18. Klinik Vakalar

Vaka 1 — Gelişimsel picky eating

3 y kız, 15 gıda kabul, boy-kilo 50p. DOR eğitimi + aile yemekleri. 6 ay: 25 gıda, persentil korundu.

Vaka 2 — Duyusal ARFID + otizm

6 y erkek, otizm, 8 gıda, ferritin 8, D 12. OT duyusal desensitizasyon + SOS + demir/D replasman. 9 ay: 18 gıda, ferritin 45.

Vaka 3 — Fear-based ARFID

10 y kız, boğulma sonrası katı gıda reddi. BDT + sistematik maruz kalma + KBT. 4 ay: normalize.

Vaka 4 — Enteral bağımlılık

2 y erkek, NG-bağımlı, EoE tanısı. EoE tedavi + Graz protokolü + oral rehabilitasyon. 3 ay: NG çıkarıldı.

Vaka 5 — Selektif skorbüt

7 y erkek, sadece kraker+süt, C vit <5. IV C, meyve zincirleme, KBT. 3 ay: iyileşme.

19. 10 Sık Yapılan Hata

1. Picky eating = ARFID sayma / karıştırma
2. Baskı ile besleme, rüşvet
3. Duyusal profil taraması atlama
4. EoE düşünmeme
5. Ferritin/D/çinko taraması atlama
6. Enteral rehabilitasyon geciktirme
7. Farmakoterapi ilk seçenek sanma
8. SLT/OT sevki atlama
9. Ebeveyni suçlama
10. Damgalayıcı dil

20. 10 Altın Kural

1. Önce ayırıcı tanı (picky vs ARFID)
2. Duyusal profil taraması zorunlu
3. DOR aile temelidir
4. Yeni gıda ≥10 kez sunulur
5. Baskı-rüşvet asla
6. Multidisipliner ekip erken
7. Enteral son çare, geri döndürülebilir
8. Otizmde beslenme = duyusal iş
9. Damgasız dil
10. Sabır ölçek

21. Kalite Göstergeleri 2026

• ARFID taraması NIAS/PARDI: %100
• Duyusal profil kırmızı bayrakta: ≥%90
• EoE düşünme oranı katı reddinde: ≥%85
• Multidisipliner sevk: ≥%90
• Enteral bağımlılık önleme: ≥%80

22. Sık Sorulan Sorular (20)

1. Çocuğum sadece 5 gıda yiyor, normal mi?

<20 gıda kabulü kırmızı bayraktır; ARFID taraması gerekir.

2. Zorlarsam yer mi?

Hayır; baskı yeme bozukluğu riskini artırır ve öğün travması yaratır.

3. Ödül vererek yedirebilir miyim?

Yiyecek ödülü önerilmez; yiyecek dışı, sosyal ödül kısa vadeli kullanılabilir.

4. Vitamin verirsem yeterli mi?

Multivitamin geçicidir; kalıcı çözüm beslenme çeşitliliği + davranışsal terapidir.

5. Otizmde neden yeme sorunu var?

Duyusal işleme, rutin ihtiyacı, oral-motor farklılıklar nedeniyle.

6. Kaç kez sunmalıyım?

Yeni bir gıda 10–15 kez sunulmalı; erken vazgeçmek yanlıştır.

7. Yemek yerken tablet açayım mı?

Hayır; distraksiyon açlık farkındalığını bozar.

8. NG-tüp çıkarabilecek miyim?

Graz protokolü ve oral rehabilitasyonla vakaların %80'i tüpten kurtulur.

9. EoE nasıl anlaşılır?

Katı gıda reddi + boğaz takılma + kusma öyküsünde endoskopi.

10. İlaç var mı?

ARFID'de birinci basamak ilaç yoktur; eş tanılı anksiyetede SSRI değerlendirilir.

11. Bebekken ek gıda geç başladıysam?

Kritik pencere (4–6 ay) kaçtıysa risk artar; yine de kademeli çalışılır.

12. Kardeşi normal, o değil?

Bireysel duyusal-genetik varyasyon; suçluluk gereksizdir.

13. Aç kalırsa yer mi?

ARFID'de "aç kalırsa yer" mitten farklıdır; açlık gıda kabulünü artırmaz, stresi artırır.

14. Kaç kilo alması normal?

WHO büyüme eğrisinde persentilin korunması yeterlidir.

15. Ekşi/acı reddi neden?

TAS2R38 acı reseptörü polimorfizmi %30 çocukta hipersensitivite yaratır.

16. Kusuyor, ne yapayım?

GERD, EoE, oral-motor değerlendirme gerekir.

17. Sadece süt içiyor?

Süt bağımlılığı demir eksikliği yaratır; günlük 500 mL sınırı.

18. Okulda yemek yemiyor?

Sosyal ARFID; okul-aile-terapist koordinasyonu.

19. AI uygulaması güvenli mi?

Klinisyen destekli AI güvenlidir; tanı aracı değildir.

20. Ne zaman geçer?

Picky eating 3–4 yılda spontan; ARFID mutlaka tedavi gerektirir.

23. Kaynaklar

1. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. 2022.
2. AAP Clinical Report. Feeding Difficulties and Disorders in Young Children. 2024.
3. ESPGHAN Position Paper. Complementary Feeding & Feeding Disorders. 2024.
4. NICE NG69. Eating Disorders: Recognition and Treatment. 2024 Update.
5. Sharp WG, et al. Behavioral Interventions for Feeding Disorders — Meta-analysis. J Pediatr Psychol. 2024.
6. Fisher M, et al. ARFID Prevalence and Course. JAMA Pediatr. 2024.
7. Toomey KA. SOS Approach to Feeding. 2023.
8. Satter E. Division of Responsibility. Ellyn Satter Institute. 2024.
9. TPGHBD. Çocuklarda Seçici Yeme ve ARFID Rehberi. 2025.
10. Lock J. Emerging Pharmacotherapy in ARFID. Curr Psychiatry Rep. 2024.
11. Dunitz-Scheer M, et al. Graz Model of Tube Weaning. Pediatr Rev. 2023.
12. Kerzner B, et al. Practical Feeding Difficulties Approach. Pediatrics. 2023.