1. Tanım ve 2026 Paradigması

Demir eksikliği (Iron Deficiency — ID), depoların tükendiği ancak hemoglobinin henüz düşmediği erken evre (latent ID) ile hemoglobinin de düştüğü demir eksikliği anemisi (IDA) spektrumundadır. 2026 paradigması "anemiye ulaşmadan tedavi et": nörokognitif etkiler henüz Hb normalken başlar. Bu nedenle rehberler ferritin ve transferrin satürasyonu (TSAT)'a dayalı erken tanıyı önerir. Ayrıca hepsidin tabanlı gelecek testler klinik pratiğe yaklaşmıştır.

2. Epidemiyoloji: Türkiye ve Dünya 2026

WHO 2024: 5 yaş altı çocuklarda dünya genelinde anemi prevalansı %39, majör kısmı demir eksikliğine bağlıdır. Türkiye TÜBER 2025: 6–23 ay bebeklerde IDA %19, latent ID %35; 2–5 yaş IDA %8; okul çağı IDA %5; ergen kız IDA %12. Suriyeli mülteci bebeklerde IDA %31. Türkiye "Demir Gibi Türkiye Programı" 4–12 ay tüm bebeklere ücretsiz demir profilaksisi sağlar; başarı oranı 2005 sonrası anemi %62 azalttı (T.C. SB 2024 raporu).

3. Demir Metabolizması ve Hepsidin Ekseni

Diyet demiri hem (%20 biyoyararlılık) ve non-hem (%2–20) formdadır. Duodenumda DMT1 ile alınır, ferroportin ile enterosit dışına verilir, transferrine bağlı taşınır. Hepsidin demir homeostazının ana düzenleyicisidir; ferroportinin degradasyonunu sağlar. İnflamasyon (IL-6) hepsidini artırır → demir emilimi düşer, retikuloendotelyal sisteme sekestrasyon olur (ACD). Alternate-day dozing rasyoneli: hepsidin 1 doz sonrası 24 saat yüksek kalır; gün aşırı doz emilimi %50 artırır (Stoffel 2020, 2024 replikasyon).

4. Etiyoloji ve Risk Faktörleri

• Bebek/erken çocukluk: yetersiz ek gıda demiri, uzun süreli inek sütü (>500 mL/gün), prematüre, çoğul gebelik, gestasyonel diyabet, anne anemisi, geç kord klemplenmesi yapılmaması.
• Okul çağı: yetersiz kırmızı et, seçici yeme, aşırı süt tüketimi.
• Ergen: menoraji, vegan/vejetaryen, sporcu (heksis), gebelik, GİS kayıp.
• Kayıp: gizli GİS kanama (H. pylori, çölyak, KİBH, polip, Meckel), menoraji, ekokardiyografik NAKPP.
• Malabsorpsiyon: çölyak, KİBH, gastrektomi, otoimmun gastrit.
• Kronik hastalık: KBH, KKY, kronik enfeksiyon (ACD komponenti).

5. Klinik Belirti ve Bulgular

Halsizlik, solukluk, iştahsızlık, egzersiz intoleransı, taşikardi, konsantrasyon güçlüğü, davranış değişiklikleri, dikkat eksikliği, dil gelişimi geriliği, konjonktival solukluk, koilonişi, glossit, angüler stomatit, kaşık tırnak, PICA (buz, toprak, kâğıt yeme), huzursuz bacak sendromu, saç dökülmesi. Şiddetli olgularda sistolik üfürüm, kalp yetmezliği. Erken evrede belirti olmayabilir; bu nedenle tarama önemlidir.

6. Nörokognitif Etki

Demir, myelinizasyon, dopaminerjik sinaptogenez ve hipokampal fonksiyon için kritiktir. Yaşamın ilk 1000 gününde eksikliği, IQ'da 5–7 puan düşüş, sözel gecikme, dikkat sorunları ve okulda düşük performansla ilişkilendirilmiştir (Lozoff 2024 meta-analiz). Tedaviyle Hb normalleşse de nörokognitif etkiler kısmen kalıcı olabilir. Bu nedenle latent ID döneminde tarama-tedavi zorunludur.

7. Tarama İlkeleri

AAP 2024: 12 ayda evrensel Hb + risk değerlendirmesi; 15–30 ay risk varsa tekrar; adölesan kızlarda menstrüel başlangıçtan sonra 5–10 yılda bir. WHO 2024: yüksek endemi bölgelerinde 6 ay–5 yaş evrensel tarama. Türkiye SB 2024: 9–12. ayda Hb + 12. ayda ferritin (yeni), 24. ay tekrar, ergen kızda menstruasyon sonrası. Ferritin akut faz reaktanıdır; CRP ile birlikte yorumlanmalıdır (inflamasyonda ferritin yalancı yüksek).

8. Laboratuvar Değerlendirmesi

• Tam kan sayımı: Hb, MCV, MCH, MCHC, RDW, retikülosit.
• Demir profili: serum demir, TIBC, TSAT (<16% düşük), ferritin (<12 ng/mL çocukta, <30 inflamasyonda hala düşük olabilir), CHr (retikülosit hemoglobin içeriği — erken belirteç).
• İnflamasyon: CRP, prokalsitonin.
• Yardımcı: vitamin B12, folat, TSH, çölyak taraması (tTG-IgA), H. pylori antijeni, gaita gizli kan, üre-kreatinin, karaciğer fonksiyonu.
• 2026 yenilikleri: serum hepsidin (araştırma > klinik), soluble transferrin reseptörü (sTfR) inflamasyonda ferritinden güvenilir.

9. Ayırıcı Tanı

Mikrositer anemide 4 ana neden: IDA, talasemi taşıyıcılığı (RDW normal, Mentzer indeksi <13 talasemi, ≥13 IDA), anemi kronik hastalık (ACD), kurşun zehirlenmesi. Talasemi için Hb elektroforezi (HbA2 >%3,5), kurşun için serum Pb. Talasemi + demir eksikliği birlikte görülebilir; ferritin ile netleşir.

10. Oral Demir Tedavisi

Klasik preparatlar: ferröz sülfat, ferröz glukonat, ferröz fumarat. Doz: 3–6 mg/kg/gün elementer demir, günde 1–2 doza bölünmüş, aç karına (mümkünse), C vitaminiyle birlikte. Süre: Hb normalleşmesinden sonra 3 ay depoları doldurmak için. Yan etki: bulantı, kabızlık, siyah gaita, diş renklenmesi. Tolerabilite %30–40 vakada düşük.

Yeni nesil preparatlar (2026):

• Ferrik maltol (Feraccru/Accrufer): pediatrik onaylı, GI toleransı daha iyi. Doz: 30 mg × 2/gün.
• Sükrosomiyal demir (Sideral): lipozomal-mikroenkapsüle; hepsidin bağımsız emilim; GI yan etkileri düşük. 30 mg elementer, günlük.
• Polisakarit demir kompleksi (Niferex): tolerabilite iyi, biyoyararlılık orta.
• Amino asit şelat demir (bisglisinat): yeme bozukluğu olmayan çocuklarda seçenek.

11. Alternate-Day Dosing

Klasik günlük 2–3 doz yerine tek doz gün aşırı uygulama, hepsidin ekseni nedeniyle emilimi ~%50 artırır (Stoffel Lancet Haematol 2020, 2024 replikasyonlar). Yan etki daha az, uyum daha iyi. Örn: 3–6 mg/kg/gün yerine 6–12 mg/kg gün aşırı tek doz. Erişkin ve adolesan için güçlü kanıt; küçük çocuklarda henüz standart değildir ama eğilim bu yöne.

12. IV Demir

Endikasyonlar: oral intoleransı, uyum sorunu, malabsorpsiyon (KİBH, çölyak refrakter), Hb <7 g/dL + hızlı düzelme gereği, KBH-ESA birlikte, KKY, ağır menoraji. Preparatlar (2026):

• Ferrik karboksimaltoz (FCM, Ferinject): ≥14 yaş onaylı; tek infüzyon 1000 mg (ergende); hipofosfatemi riski takip.
• Ferrik derisomaltoz (Monoferric): tek dozda 20 mg/kg'a kadar; hipofosfatemi minimal.
• Ferrik gluconate ve sükroz: pediatride yaygın, çoklu doz.

İnfüzyon reaksiyonu (Fishbane) hafiftir, geçicidir; anafilaksi nadirdir. Süt çocuğunda IV rutin değil, seçilmiş vakalarda.

13. Kırmızı Kan Hücresi Transfüzyonu

Endikasyon: hemodinamik dengesizlik, kalp yetmezliği bulguları, aktif kanama, Hb <5 g/dL semptomatik. Kronik ID'de Hb yavaş düşer, çoğunlukla iyi tolere edilir; transfüzyon rutin değildir. Verildiğinde 5 mL/kg yavaş, diüretikle furosemid.

14. Diyet Yaklaşımı ve Süt Sınırı

Bebek: 6. aydan sonra demirle zenginleştirilmiş ek gıda, kırmızı et, karaciğer (haftada 1–2), tavuk, balık, mercimek, kuru fasulye, ıspanak, pekmez, kuru kayısı. Süt: 12–36 ay inek sütü <500 mL/gün. Emilim artırıcılar: C vitamini, et faktörü. Emilim engelleyiciler: fitat, tanen (çay, kahve), kalsiyum. Fortifiye tahıllar ve gıda desteği programları önemlidir.

15. Özel Gruplar

Prematüre: 2–4 mg/kg/gün profilaksi 12 aya kadar. Sporcu: intravasküler hemoliz, gastrointestinal kayıp; ferritin <30 latent ID kabul edilir. Vegan/vejetaryen: non-hem demirin biyoyararlılığı düşük; %1,8 katı ihtiyaç, C vitamini ile birlikte. KİBH: aktif hastalıkta IV, remisyonda oral (ferrik maltol tercih). KKY: IV demir (özellikle FCM) semptom düzelmesi (AHA/ESC 2024 önerisi). KBH: ESA + IV demir birlikte; ferritin 100–500, TSAT 20–50% hedef.

16. Yapay Zekâ Destekli 6 Araç (2026)

• IronRisk-Predict: Yaş, süt tüketimi, ek gıda, semptomdan IDA riskini AUC 0,89 tahmin eder.
• FerritinNorm-AI: Ferritin + CRP + sTfR ile inflamasyona ayarlı gerçek demir depoları raporu.
• OralIron-Tolerance: Yan etki-doz-uyum verisinden alternate-day/yeni nesil preparat önerisi.
• IV-Iron-Selector: Yaş, hedef doz, komorbidite ile en uygun IV preparat seçimi.
• Hepcidin-Advisor: Araştırma bazlı; hepsidin sonucu ile emilim tahmini.
• NutriIron-Vision: Yemek fotoğrafından hem/non-hem demir tahmini ve haftalık öneri.

17. Türkiye Sevk Zinciri ve SGK

Aile hekimi: profilaksi ve tarama (Demir Gibi Türkiye). Pediatrist: tanı ve oral tedavi. Çocuk hematolojisi: refrakter, IV endikasyonu, ayırıcı tanı. SGK: oral demir preparatları reçetelendirilir, IV demir hastane endikasyonuyla; yeni nesil preparatlar geri ödemede sınırlı, endikasyon raporu gerekir.

18. Klinik Vakalar

Vaka 1 — Süt bebeği IDA

14 aylık erkek, 900 mL/gün süt, Hb 8,4, MCV 62, ferritin 5. Süt 500 mL'ye indi, demir 4 mg/kg/gün alternate-day, C vitamini ile. 3 ay: Hb 12,1, ferritin 32.

Vaka 2 — Ergen menoraji

15 y kız, ağır menstrüasyon, Hb 9,2, ferritin 6, TSAT 8%. Oral intoleransı; FCM 1000 mg IV tek doz + jinekoloji sevki. 6 hafta: Hb 12,8, ferritin 145.

Vaka 3 — Çölyak eşlik

8 y kız, Hb 10, ferritin 8, tTG-IgA yüksek. Glutensiz diyet + ferrik maltol 30 mg × 2. 6 ay: Hb 12,5, ferritin 45.

Vaka 4 — KİBH

13 y erkek, Crohn aktif, Hb 9,5, ferritin 40 (CRP 45). IV demir izomaltosid 1500 mg + biyolojik tedavi. 12 hafta: remisyon + Hb 13,2.

Vaka 5 — Talasemi + ID

6 y erkek, Hb 9, MCV 60, HbA2 4,8 (β-talasemi taşıyıcısı), ferritin 10. Talasemi bilinci + kısa süreli oral demir. 3 ay: ferritin 40, ID düzeltildi; talasemi izlemi.

19. 10 Sık Yapılan Hata

1. Süt sınırlaması yapmadan oral demir başlamak
2. Ferritini CRP olmadan yorumlamak
3. Talasemi taşıyıcılığını atlamak
4. Hb normalleşince tedaviyi hemen kesmek (depo dolmadan)
5. Çölyak taramasını atlamak
6. Ergen kızda menoraji sorgusu yapmamak
7. H. pylori/GİS kanamayı atlamak
8. IV demir endikasyonunu geciktirmek
9. Sporcu ergende ferritini düşük tutmak
10. Prematüre profilaksisini atlamak

20. 10 Altın Kural

1. Ferritin < 12 = eksik
2. CRP ile birlikte yorumla
3. Alternate-day dosing düşün
4. Yeni nesil demir tolerabilite artırır
5. Süt sınırı 500 mL/gün
6. Depoyu 3 ay daha doldur
7. Ergen kızda menoraji sorgula
8. Çölyak/H. pylori tarat
9. KKY/KİBH/KBH'de IV düşün
10. Nörokognitif etki geri dönmez, erken davran

21. Kalite Göstergeleri 2026

• 12. ayda Hb+ferritin taraması: ≥%95
• Prematüre demir profilaksisi kayıt: ≥%95
• IDA tanısında CRP birlikteliği: ≥%90
• Süt tüketimi anamnezi: %100
• Çölyak-KİBH taraması refrakter vakada: ≥%95

22. Sık Sorulan Sorular (20)

1. Demir eksikliği nasıl anlaşılır?

Ferritin (CRP ile), Hb, MCV, TSAT ölçümüyle tanı konur.

2. Bebeğime kaç aylıktan itibaren demir gerekir?

Türkiye programında 4. aydan itibaren profilaksi 1 mg/kg/gün.

3. Demir şurubu diş çürütür mü?

Ağız hijyeniyle önlenebilir; kısa süreli renklenme geçicidir.

4. Gün aşırı demir mi günlük mi?

2026'da alternate-day dozing tolerabilite ve emilim açısından öne çıkıyor.

5. Ferrik maltol nedir?

Yeni nesil oral demir; GI toleransı klasik ferröz preparatlardan yüksektir.

6. IV demir güvenli mi?

Ferrik karboksimaltoz ve izomaltosid güvenli profilli, kontrollü infüzyon.

7. Ne kadar süre almalıyım?

Hb normalleşmesinden sonra 3 ay daha (depo doldurma).

8. Süt neden azaltılıyor?

Aşırı süt tüketimi (500 mL üzeri) demir emilimini azaltır ve gizli kayba yol açar.

9. Vejetaryen çocukta demir?

Non-hem demirin biyoyararlılığı düşük; C vitamini ile birlikte alım şart.

10. Anemiyi düzelttim, IQ etkilendi mi?

Erken müdahalede etki minimaldir; ihmal edilirse kısmen kalıcı olabilir.

11. Menoraji varsa ne yapılır?

Jinekolojik değerlendirme + hormonal terapi + IV demir düşünülür.

12. Kurşun taraması ne zaman?

Riskli çevre (eski boya, endüstri) veya PICA varsa Pb düzeyi.

13. Talasemi mi demir eksikliği mi?

Ferritin ve Hb elektroforezi ayırt eder; birlikte olabilir.

14. Sporcuda demir?

Ferritin <30 latent ID kabul edilir; performansı etkiler.

15. KİBH'da hangi demir?

Aktif dönemde IV; remisyonda ferrik maltol.

16. Kalp yetmezliği ve demir?

ESC/AHA 2024 IV demir (FCM) semptom düzelmesinde yer alır (ergen).

17. Demir emilimi neyle artar?

C vitamini, et faktörü, aç karına alım.

18. Kabızlık yaparsa?

Doz düşür, alternate-day, yeni nesil formüle geç.

19. AI aracı gerçekten faydalı mı?

Klinik karar desteği için evet; final kararı klinisyendir.

20. Vitamin+demir aynı anda?

C ile birlikte iyi; kalsiyum ile 2 saat ara.

23. Kaynaklar

1. WHO. Anaemia in Women and Children Global Report Update. 2024.
2. AAP Committee on Nutrition. Iron Requirements, Screening & Treatment. 2024.
3. ESPGHAN Position Paper. Iron Nutrition in Infants and Toddlers. 2024.
4. BSPGHAN. UK Iron Deficiency Guideline. 2024.
5. ASH. Iron Deficiency Anemia Management. 2024.
6. TPGHBD. Çocuklarda Demir Eksikliği Rehberi. 2025.
7. T.C. Sağlık Bakanlığı. Demir Gibi Türkiye Programı Raporu. 2024.
8. Stoffel NU, et al. Alternate-Day vs Daily Iron. Lancet Haematol. 2020 & 2024 replikasyonlar.
9. Lozoff B, et al. Long-Term Neurocognitive Effects of Iron Deficiency in Infancy — Meta-analysis. Pediatrics. 2024.
10. Auerbach M, Adamson JW. IV Iron in Modern Practice. Hematology ASH Educ. 2024.
11. Anker SD, et al. IV Iron in Heart Failure — Update. Eur Heart J. 2024.
12. KDIGO Anemia Guideline in CKD. 2024.